Mộng du (somnambulism) là một rối loạn giấc ngủ phức tạp xảy ra trong giai đoạn ngủ sâu N3, khi não bộ chuyển trạng thái không hoàn toàn giữa ngủ và thức. Người bị mộng du có thể đi lại, ăn uống hoặc nói chuyện trong khi vẫn đang ngủ và hoàn toàn không ý thức được hành vi của mình.
.jpg)
Rối loạn này thường bắt nguồn từ sự bất ổn trong cơ chế đánh thức của vỏ não, gây ra tình trạng tỉnh một phần. Trẻ em là nhóm dễ gặp nhất (5–10%), do thời lượng ngủ N3 dài hơn, nhưng 1,5% người lớn vẫn có thể mộng du - đặc biệt nếu mắc các bệnh lý thần kinh hoặc đang sử dụng thuốc an thần.
Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò quan trọng: nếu cả cha mẹ đều từng bị mộng du, nguy cơ con cái mắc tăng đến 61%. Ngoài ra, các tác nhân như căng thẳng, thiếu ngủ, rối loạn chân không yên, hoặc ngưng thở khi ngủ có thể kích hoạt mộng du ở cả trẻ và người lớn.
.jpg)
Hiểu rõ giai đoạn N3 và các yếu tố liên quan giúp bạn phòng tránh và hỗ trợ người thân đúng cách.
Bạn đang chăm sóc người thường mộng du ban đêm? Ghi nhớ thời điểm, môi trường và biểu hiện cụ thể sẽ giúp bác sĩ xác định nguyên nhân chính xác hơn.
Không nên đánh thức người mộng du vì hành động này có thể gây hại nghiêm trọng đến tim mạch, hô hấp và tâm lý, đặc biệt ở người già và bệnh nhân có sẵn bệnh nền như COPD hoặc OSA. Khi bị đánh thức đột ngột, người mộng du có thể rơi vào trạng thái hoảng loạn, tim đập nhanh, tăng huyết áp hoặc suy hô hấp.
Một nghiên cứu kéo dài từ 2015 đến 2024 cho thấy OSA có thể làm huyết áp vọt lên 250/150 mm Hg, làm tăng nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim, đặc biệt khi giấc ngủ bị gián đoạn bất thường. Với người lớn tuổi có COPD, nguy cơ đột tử về tim cao gấp đôi người bình thường nếu bị tỉnh giấc đột ngột.
Thêm vào đó, sự hoảng loạn hoặc phản ứng hung hăng do tỉnh dậy khi đang trong trạng thái ngủ sâu có thể dẫn đến tai nạn ngoài ý muốn, không chỉ cho bản thân mà còn cho người đánh thức. Trong trường hợp người đó mắc PTSD, nguy cơ tăng nhịp tim kéo dài và rối loạn tâm lý sau khi tỉnh dậy cũng cao hơn nhiều.
Thay vì đánh thức, hãy đảm bảo không gian ngủ an toàn và theo dõi từ xa bằng thiết bị y tế nếu cần. Chỉ can thiệp nếu có nguy cơ té ngã hoặc thương tích. Giấc ngủ sâu – đặc biệt là ở người bệnh – là lúc cơ thể phục hồi quan trọng nhất. Đánh thức sai thời điểm có thể vô tình tạo thêm gánh nặng sức khỏe mà bạn không hề biết.
Phản ứng đúng khi gặp người mộng du là không đánh thức họ, mà thay vào đó hãy nhẹ nhàng dẫn họ trở về giường. Theo chuyên gia, đánh thức đột ngột có thể gây hoảng loạn, kích động hoặc thậm chí là hành vi bạo lực không kiểm soát – đặc biệt ở người trưởng thành mắc bệnh nền như ngưng thở khi ngủ.
Thay vì phản xạ theo bản năng, hãy ghi nhớ 3 bước sau:
Giữ an toàn cho không gian xung quanh: khóa cửa, dọn chướng ngại vật, tránh vật sắc nhọn.
Quan sát thụ động: nhẹ nhàng hướng dẫn về giường nếu cần, không chạm mạnh hoặc gào gọi.
Theo dõi tần suất và dấu hiệu nặng: nếu người mộng du có ≥2 cơn mỗi tuần, hành vi nguy hiểm, hoặc có dấu hiệu ngưng thở, cần đưa đi khám chuyên khoa ngay.
Việc xử lý sai cách có thể làm tình trạng tồi tệ hơn theo thời gian – theo thống kê, gần 24% các trường hợp mộng du xấu đi nếu không được can thiệp kịp thời. Vì vậy, hiểu đúng – phản ứng đúng – mới là cách bảo vệ người thân yêu an toàn nhất trong giấc ngủ.
Đưa người mộng du đi khám chuyên khoa là cần thiết nếu họ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) hoặc ngưng thở khi ngủ (OSA), và có dấu hiệu mất định hướng, té ngã hoặc tháo thiết bị y tế khi đang ngủ. Những trường hợp này tiềm ẩn nguy cơ giảm oxy máu nghiêm trọng và tăng tỷ lệ chấn thương ban đêm.
Người cao tuổi bị OSA và COPD có nguy cơ gấp 1.26 lần bị té ngã, do thiếu oxy làm suy giảm thăng bằng và gây lú lẫn khi mộng du. Ngoài ra, việc tháo CPAP/BiPAP trong lúc mộng du có thể làm nặng thêm tình trạng ngưng thở, khiến bệnh nhân ngã hoặc gặp nguy hiểm.
Đưa người bệnh đi khám chuyên khoa hô hấp và giấc ngủ sẽ giúp xác định mức độ nặng, chỉnh lại thiết bị trợ thở, và cân nhắc các giải pháp giám sát an toàn hơn. Nếu bạn nhận thấy người thân có tình trạng mất phương hướng, ngủ không yên, hoặc ngưng thở kéo dài ban đêm, hãy đưa họ đi khám sớm để ngăn ngừa hậu quả nghiêm trọng.
Người cao tuổi bị mộng du kèm COPD và OSA có nguy cơ cao hơn hẳn về té ngã, thiếu oxy và chấn thương. Khi hai bệnh lý hô hấp này cùng tồn tại (overlap syndrome), chúng gây giảm oxy máu về đêm – nếu người bệnh mộng du và tháo thiết bị như CPAP hay ống thở oxy, hậu quả có thể nghiêm trọng.
Tình trạng mất định hướng trong khi mộng du làm tăng khả năng ngã – vốn đã cao ở người cao tuổi bị COPD (tăng 55% nguy cơ so với người cùng tuổi không mắc bệnh). Nguy cơ này càng cao hơn nếu có sử dụng nhiều loại thuốc, yếu cơ chân hoặc dùng liệu pháp oxy với dây dẫn rườm rà.
Nguy cơ chấn thương không hề nhỏ: từ xây xát đến gãy xương và thậm chí chấn thương sọ não – nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do té ngã ở người ≥65 tuổi. Ngoài ra, thiếu ngủ do OSA/COPD còn liên quan đến hành vi bạo lực trong cơn mộng du (gặp ở 58% người trưởng thành bị mộng du), gây nguy hiểm cho cả bệnh nhân và người thân.
Nếu người thân của bạn có dấu hiệu mộng du, đang dùng CPAP hoặc oxy và có tiền sử COPD/OSA – hãy thảo luận ngay với bác sĩ. Việc đánh thức không đúng cách có thể làm mất hiệu quả điều trị và khiến người bệnh hoảng loạn. Giải pháp an toàn hơn là tạo môi trường ngủ an toàn, giám sát nhẹ nhàng và tối ưu hoá điều trị nền tảng.
Mộng du không chỉ là hiện tượng bí ẩn mà còn là tình trạng cần được thấu hiểu và xử lý bằng sự nhẹ nhàng, tỉnh táo. Việc đánh thức người đang mộng du có thể gây hại, nhưng bạn hoàn toàn có thể học cách bảo vệ họ đúng cách. Với chia sẻ từ các chuyên gia và những giải pháp chăm sóc giấc ngủ tại nhà từ Medjin, bạn sẽ không còn cảm thấy đơn độc trong hành trình chăm sóc người thân. Truy cập maythomini.vn để tìm hiểu thêm – vì yêu thương luôn bắt đầu từ sự hiểu biết đúng cách.
Bùi Thị Hiên - Chuyên gia Điều dưỡng với hơn 5 năm kinh nghiệm trong chăm sóc sức khỏe và hướng dẫn sử dụng thiết bị y tế.
